نقش اينترنت در تغيير ارزشهاي ديني
مقدمه
امروزه، گسترش فنآوريهاي نوين ارتباطي و اطلاعاتي چون اينترنت، بخشي از فرآيند گريزناپذير جهاني شدن تلقي ميشود. در شرايط كنوني، پيآمدهاي فرهنگي و اجتماعي اين فنآوريها توجه عالمان اجتماعي را به خود جلب كرده است. فنآوري، خنثي نيست و معمولاً به همراه خود، ارزشها و هنجارهاي خاصي را به جامعه كاربر تحميل ميكند. بنابراين، هر كدام از فنآوريهاي ارتباطي، در زمان پيدايش خود در يك فرآيند تعاملي، اثرگذاريهاي متفاوتي بر جوامع انساني داشتهاند و موجب شكلگيري ساختارهاي اجتماعي جديدي شده و نيز از ساختارهاي اجتماعي زمان خود اثر پذيرفتهاند.
با توجه به گسترش روزافزون فنآوريهاي ارتباطي و اطلاعاتي، ضرورت مطالعه آثار و پيآمدهاي اينگونه فنآوريها بيشتر احساس ميشود. بسياري از كشورها كه نگران از دست رفتن هويت فرهنگي و ملي خود هستند، در جستوجوي راهكارهايي براي رويارويي درست با اين پديده برآمدهاند. در سالهاي اخير، جامعه ما شاهد گسترش اشتياق عمومي نسبت به فنآوريهاي نوين ارتباطي و اطلاعاتي به ويژه اينترنت بوده و با وجود اعمال برخي مقررات و محدوديتها در استفاده از اينترنت، به كارگيري آن هر روز گسترش يافته است.
به نظر ميرسد جداي از ضرورت اهتمام به بهرهگيري مطلوب از اينترنت، بررسي نقش و آثار آن بر ساحتهاي گوناگون زندگي اجتماعي داراي اهميت است. در اين ميان، بررسي آثار اين رسانه ارتباطي در تغيير ارزشهاي ديني كاربران اهميت بيشتري دارد؛ چراكه اينترنت ميتواند زمينههاي دگرگوني در ميزان پايبندي كاربران به ابعاد و نشانههاي دينداري را فراهم آورد. بديهي است ورود در فضا و جهان مجازي كه ويژگيهايي چون ناشناختگي و گمنامي، امكان تغيير هويت، كاهش مسئوليت اجتماعي، نبود مرزهاي مكاني، سياسي و فرهنگي دارد، ميتواند موجب تغيير در ساحت معرفتي و اعتقادي كاربران شود. (كرماللهي، 1387) بنابراين، ضرورت دارد تا سازوكارهاي ايجاد اين تغييرات را در كاربران بررسي كنيم تا براي حفظ ارزشهاي ديني و جلوگيري از آسيبهاي احتمالي راهكارهايي ارائه گردد.
1. مفهومشناسي اينترنت و ارزشهاي ديني
الف) اينترنت
اينترنت مخفف «Interconnected Networks» به معناي شبكههاي به هم مرتبط است. اينترنت، نظامي براي توزيع و تبادل اطلاعات اعم از پيام، صدا، تصوير، فايل و... در سطح جهان است. (صبري، 1381: 138)
اينترنت، وسيلهاي ارتباطي و فضاي سايبرنتيك، محيطي است كه امكان توليد فضا را براي كساني فراهم كرده است كه به صورت مادي در قالبي اجتماعي ـ فرهنگي نميتوانند فضايي تعاملي ايجاد كنند يا در توليد و ساخت آن با مشكل روبهرو هستند. اينترنت نه فقط يك محيط، بلكه چندين محيط به شمار ميرود. اگر چه ميان محيطهاي گوناگون اينترنت همپوشانيهاي فراواني وجود دارد، هر كدام ويژگيهاي خاص خود را دارند و از نظر برخي مشخصههاي بنيادين آثاري كه تجربه كردن اين محيطها بر رفتار كاربران ميگذارند، با يكديگر متفاوت است. اينترنت بيشتر به مجموعهاي از مكانهاي مجازي شباهت دارد كه در هر يك از آنها افرادي با دلبستگيهاي مشترك ميتوانند با هم تبادل داشته باشند، داستان تعريف كنند و به شوخي كردن با يكديگر بپردازند، درباره سياست بحث كنند يا بازي كامپيوتري انجام دهند. (عباسي قادي و خليلي كاشاني، 1389: 59)
اينترنت، آرايشي از سيمها و ارتباطات رايانهاي است كه افراد پس از وارد شدن به يك سامانه رايانهاي به آن دسترسي پيدا ميكنند و از اين طريق به جستوجو در وبسايتهاي گوناگون ميپردازند، در حالي كه واژه اينترنت، كلمهاي است كه بيشتر مردم براي توصيف شبكه جهاني وب، آن را به كار ميبرند، ولي اين واژه چيزي فراتر از اين مفهوم را دربرميگيرد. اين واژه به شبكه شبكهها تعريف شده است كه فراهمآورنده زيرساختاري است كه از طريق آن، تمام رايانههاي سراسر جهان با يكديگر ارتباط برقرار ميكنند. (استوت، 1388: 61)
ب) تاريخچه اينترنت
در اوايل دهه 1990، بسياري از متخصصان رايانه و صنايع فنآوري متقاعد شده بودند كه دوره حكومت رايانههاي شخصي به پايان رسيده است. آنها هر روز بيش از روز گذشته به اين نتيجه ميرسيدند كه آينده نه به رايانههاي شخصي، بلكه به نظام جهاني رايانههاي به هم پيوسته ـ اينترنت ـ گره خورده است. با اينكه بسياري از كاربران رايانهها در آن هنگام تشخيص نميدادند، رايانه شخصي به سرعت فقط به ابزاري براي دسترسي به رويدادهايي تبديل ميشد كه در جاهاي ديگري اتفاق ميافتاد؛ رويدادهايي كه در شبكه گسترش يافته در سراسر كره زمين، اتفاق ميافتاد؛ شبكهاي كه متعلق به هيچ فرد يا شركتي نبود. (گيدنز، 1387: 678)
اينترنت به شكلي خودجوش پديدار شد، ولي اولين خاستگاه آن دقيقاً در دوره جنگ سرد يعني پيش از 1989 بود. اولين بار شبكه اينترنت در پنتاگون يعني ستاد فرماندهي ارتش امريكا شروع به كار كرد. اين شبكه در 1969 ايجاد شد و اولين نام آن شبكه آرپا (ARPA) مخفف آژانس پروژههاي پيشرفته تحقيقاتي پنتاگون بود. اين شبكه هدف محدود و مشخصي را دنبال ميكرد. غرض از ايجاد آرپا آن بود كه دانشمنداني كه روي پروژههاي نظامي در مناطق مختلف امريكا كار ميكردند، امكانات و منابع خود را روي هم بريزند و از تجهيزات گرانقيمت خود به طور مشترك استفاده كنند. ابداعكنندگان اين شبكه بعدها به اين فكر افتادند كه به كمك اين شبكه راهي هم براي فرستادن پيام پيدا كنند و به اين ترتيب، رايانامه (پست الكترونيكي) متولد شد.
تا چند سال نخست، اينترنت به دانشگاهها محدود ميشد. همراه با گسترش رايانههاي شخصي خانگي، كمكم اينترنت به بيرون از دانشگاهها پا گذاشت. به تدريج، خدمات شبكهاي، صفحههاي خبري الكترونيك، چترومها و كتابخانههاي نرمافزاري به اين شبكه افزوده شد و اين بار نه تنها اهالي امريكاي شمالي، بلكه اهالي سراسر جهان و گروههاي بسيار گوناگون مردم هر روز بر دامنه رشد و گسترش تصورناپذير اين شبكه ميافزودند. چندي بعد شركتها نيز وارد اين گود شدند. در 1994، شركتها از دانشگاهها پيشي گرفتند و به اصليترين كاربران شبكه تبديل شدند.
شبكه جهانگستر (www) مشهورترين بخش اينترنت است. شبكه جهانگستر، همچون فاختهاي كه در آشيانه پرنده ديگري نشسته باشد، ممكن است ميزبان خود را از آشيانه بيرون براند. اين شبكه در واقع، يك كتابخانه چندرسانهاي جهاني است. شبكه جهانگستر را در 1992 يك مهندس نرمافزار در يكي از آزمايشگاههاي فيزيك سوئيس ابداع كرد. كاربران اينترنت به كمك يك جستوجوگر ـ برنامه نرمافزاري كه به افراد امكان جستوجوي اطلاعات، يافتن پايگاهها يا صفحات شبكهاي خاص و مشخص كردن آن صفحهها براي مراجعههاي بعدي را ميدهد ـ در اين شبكه جهانگستر سير و سياحت ميكنند. ميتوان از شبكه، مجموعه وسيعي از اسناد و برنامهها را استخراج كرد؛ از گزارشهاي سياسي حكومتها تا نرمافزارهاي ضد ويروسي يا بازيهاي رايانهاي. همراه با رشد محتواي پايگاهها، آنها به جشنوارهاي براي حواس تبديل شدهاند. بسياري از آنها با عكسهاي جالب و چشمگيري تزيين ميشوند، يا حاوي فايلهاي صوتي و تصويرياند. اين شبكه همچنين قرارگاه اصلي تجارت الكترونيكي ـ معاملهها و قراردادهاي تجاري كه به واسطه شبكه الكترونيكي منعقد ميشوند ـ هست. (گيدنز، 1387: 679)
ج) ارزشهاي ديني
ارزش، يكي از عناصر برجسته و اثرگذار فرهنگ است و فرهنگ نيز همچون هوايي است كه تنفس اجتماعي بدون آن ممكن نخواهد بود و اگر در نگاه جامعهشناسان، فرهنگ، خشتهاي بناي اجتماعي است، ارزشها ملاط آن خواهد بود؛ زيرا اجزا و عناصر فرهنگ به طور مستقيم از ارزشها اثر ميپذيرند و ارزشها، باورداشتهاي ريشهداري است كه اعضاي جامعه يا گروه هنگام برخورد با پرسشها درباره خوبيها و بديها و امور مطلوب، آنها را در نظر ميگيرند. (كوئن، 1370: 48) ازاينرو، گروههاي اجتماعي، بدون آن دچار اختلال در گفتار و رفتار اجتماعي ميشوند و به تعبير دوركيم، آنامي (سردرگمي) پديد ميآيد. ارزشها، چراغ هدايت هنجار (گفتار ـ رفتاري) هستند و بدون آنها، جوامع توان شكلگيري و انسجام ندارند. بديهي است اگر ارزشهاي موجود در جوامع، ديني باشد، موجب استحكام و استمرار زندگي اجتماعي براي اعضاي آن خواهد شد. ارزشهاي ديني، باثبات و تغييرناپذيرند؛ چون مبتني بر وحي هستند و در ذات خدا و ارادهاش، تغيير و تبديل راه ندارد. در مقابل، ارزشهاي اجتماعي ثبات و دوام كافي ندارند؛ چون متكي بر پذيرش عامه غالب افراد جامعه است. روشن است كه با تغيير خواستههاي افراد، ارزش بودن خود را از دست خواهد داد و ديگر ارزشها جايگزين آن ميشوند. بنابراين، ثبات لازم را ندارند و همواره در معرض دگرگوني هستند.
البته ديني بودن ارزشها منافاتي با اجتماعي شدن آنها ندارد و آن، هنگامي است كه ارزشهاي ديني را بيشتر افراد جامعه ميپذيرند و رفتار و كارهاي آنها بر پايه ارزشهاي ديني شكل ميگيرد. چنين ارزشهاي اجتماعي كه رنگ ديني دارند، داراي ثبات و دوامند، وگرنه هر ارزش اجتماعي نميتواند به عنوان ارزشهاي ديني، كارآيي داشته باشد و افراد اجتماع را آسودهخاطر سازد؛ چراكه در ارزشهاي اجتماعي، خواسته گروه غالب، ملاك است. در ارزشهاي ديني، انسانيت، ملاك است و در فرهنگ ديني، افراد از حقوق اجتماعي يكساني برخوردارند. ازاينروست كه اجتماع ديني پايدارتر است. البته اجتماعي كه فقط نام دين را يدك نكشد و دين و ارزشهاي ديني به خوبي و بدون تبعيض اجرا شود. به اين ترتيب، ارزشهاي ديني براي جوامع انساني امري حياتي و ضروري است و به طور بديهي، احياي اين ارزشها سبب بالندگي جوامع و نشاطآفريني در زندگي اجتماعي افراد آن جوامع خواهد بود. (مريجي، 1385: 271)
2. ديدگاههاي متفاوت درباره آثار اينترنت
اينترنت، نخستين رسانه «چند به چند» است كه از تلفيق رسانههاي مختلف (راديو، تلويزيون، تلفن...) ساخته شده است. اين رسانه در مقايسه با ديگر رسانهها، انعطافپذيري بالايي دارد، به گونهاي كه كاربران ميتوانند به طور همزمان، ضمن دريافت محتوا به عنوان مخاطب، در جايگاه فرستنده نيز بنشينند و محتواي توليدي خويش را بفرستند.
تعدد كاركردها و پيچيدگي اين وسيله ارتباطي موجب شكلگيري ديدگاههاي متفاوت و گاه متضاد در باب آثار مثبت و منفي آن شده است. از ديد مك فادين، يكي از برجستهترين ويژگيهاي ادبيات رايج در باب اينترنت، متضاد بودن مباحث مربوط به همه موضوعهاست. وي در يك تقسيمبندي كلي، ديدگاههاي موجود در اين زمينه را به دو دسته «ديدگاه آرمانشهري» يا «خوشبينانه» و «ديدگاه ناآرمانشهري» يا «ديدگاه بدبينانه» تقسيم ميكند. از نظر او، ديدگاه آرمان شهري، اينترنت را وسيلهاي ارتباطي ميداند كه با اعطاي توانايي رهاشدگي به كاربران، در پيدايش شكلهاي جديد دموكراسي در فضاي مجازي نقش بسزايي ايفا ميكند. در مقابل، ديدگاه ناآرمانشهري، اينترنت را گسترشدهنده سلسه مراتب بيعدالتي و نابرابري اقتصادي، اجتماعي و تقويتكننده ارزشهاي فرهنگ غربي ـ امريكايي ميداند. اين ديدگاه، قايل به تسلط فرهنگ سرمايهداري و پولمحور بر اينترنت است.
در بررسي آثار اينترنت ميتوان دو رويكرد كلان را از يكديگر متمايز ساخت: رويكرد نخست، ايده اثرگذاري اينترنت را بيپايه و اساس ميداند و بر آن است كه اين ايده با جداسازي فنآوري از واقعيت اجتماعي توليدگر آن، هويت مستقلي برايش قايل شده است و فنآوري را به خودي خود، عامل تغييرات اجتماعي در نظر ميگيرد. مك كنا و برق معتقدند كه اينترنت، خود، علت اصلي هيچ چيز نيست و محققان بايد با گذشتن از اين مفهوم، به تحليل دقيق چگونگي تفاوت هويت اجتماعي، تعامل اجتماعي و روابط موجود در اينترنت و زندگي واقعي كاربران بپردازند. هواداران اين رويكرد در شمار اصحاب نظريه استفاده خشنودي جاي ميگيرند. اين عده، به جاي پرسش از نوع و چگونگي اثرگذاري اينترنت (و ديگر فنآوريهاي ارتباطي) بر كنشگران اجتماعي، از روش استفاده كنشگران اجتماعي از اينترنت ميپرسند.
به اعتقاد آنان، اينترنت يك مصنوع اجتماعي است و معناي يك مصنوع، از طريق كاربرد اجتماعي سازماندهي شده آن، ايجاد و به مرور تثبيت ميشود. بنابراين، افراد، معناي اينترنت و ويژگيهاي آن را بر اساس فرآيندهاي اجتماعي (تجربه هاي مشترك به دست آمده در فرآيند استفاده از اينترنت، ايجاد انتظارات و تعريف راه درست و مطلوب استفاده از آن) ادراك ميكنند و اين ادراك در ميزان و چگونگي استفاده آنان از اينترنت و نيز چگونگي اثرپذيري از آن نقش دارد.
رويكرد دوم، اينترنت را واجد آثار گوناگوني ميداند. در ذيل اين رويكرد، ميتوان سه ديدگاه را از يكديگر تشخيص داد: نخست، ديدگاهي كه اينترنت را واجد تأثير مثبت ميداند؛ دوم، ديدگاهي كه آثار يادشده را منفي قلمداد ميكند و سوم، ديدگاه بينابيني كه آثار اينترنت را ناهمگون و متفاوت ميداند و نقش متغيرهاي زمينهاي را در ميزان و چگونگي تأثير اين رسانه برجسته ميشمارد. در اين ميان، ديدگاههاي خوشبينانه و بدبينانه قايل به نوعي جبرگرايي فنآورانه هستند، ولي ديدگاه واقعنگرانه در قبال آثار فنآوريهاي مختلف ارتباطي (به ويژه اينترنت) بر مخاطبان، موضعي معتدل و معطوف به واقعيت ميگيرد. (كرماللهي، 1387: 84)
در ادامه، به هر يك از ديدگاههاي ذيل رويكرد دوم، به اختصار اشاره ميكنيم.
3. ويژگيهاي اينترنت و فضاي مجازي
الف) جهاني و فرامرزي بودن
از ويژگيهاي منحصر به فردي كه فضاي مجازي را از ديگر رسانهها ممتاز ميكند، جهاني بودن آن است. هر فرد در هر نقطه از جهان ميتواند از طريق آن به آساني به جديدترين اطلاعات دست يابد. مرزهاي جغرافيايي تاكنون نتوانسته است از گسترش روزافزون فضاي مجازي جلوگيري كند. ازاينرو، هر نوع فيلتر و مرزبندي در برابر آن بسيار دشوار مينمايد.
ب) دستيابي آسان به آخرين اطلاعات
چنانچه بخواهيد به آخرين مقاله، كتاب يا خبري كه در زمينه تخصصي، در سطح جهان منتشر شده است دست يابيد، سادهترين و سريعترين راه، استفاده از فضاي مجازي است.
ج) جذابيت و تنوع رسانهها
فضاي مجازي، آميخته از فيلم، عكس، متن يا هر هنر ديگري براي جذاب كردن خويش است و اين ابزارها را ميتوان در فضاي سايبر به دست آورد، به ويژه آنگاه كه هيچ نظارت فيلتري، توان محدود كردنش را نداشته باشد. از ويژگيهاي منحصر به فردي كه در تنوع و جذابيت فضاي مجازي تأثير بسزايي دارد، مشتريمحوريِ محض است. در متون نوشتاري، ارتباطي تنگاتنگ ميان خوانندگان و نويسندگان وجود دارد كه خواننده به آساني ميتواند نظر خود را با شخص نويسنده در ميان بگذارد. از سوي ديگر، امكان نظرسنجي و ارزيابي در اين فضا بسيار آسانتر و روزآمدتر است و اين توانايي را به دادهپردازان، فروشندگان و عرضهكنندگان محصولات اينترنتي ميدهد كه از آخرين خواستههاي مشتريان و مخاطبان خود آگاه شوند.
د) آزادي اطلاعات و ارتباطات
معناي واقعي آزادي اطلاعات، در فضاي مجازي محقق شده است. ازاينرو، شما هر نوع اطلاعاتي را كه بخواهيد، اعم از فرهنگي، اقتصادي و سياسي، بدون محدوديتهاي حاكم بر ديگر رسانهها، در فضاي مجازي به دست ميآوريد. آزادي ارتباطي نيز از ويژگيهاي ديگر فضاي مجازي است كه در ديگر وسايل ارتباطي تا اين حد قابل دستيابي نيست.
4. ديدگاههاي نظري درباره اثرگذاري اينترنت
دانشمندان متخصص در زمينه ارتباطات جمعي و حوزههاي جانبي و وابسته مانند روانشناسي و جامعهشناسي ارتباطات، در زمينه ارتباطات مانند هر زمينه علمي ديگر، نخست به بررسي فرآيند و تجزيه اجزاي آن پرداختند. لاسول، اين فرآيند و اجزا را به پنج قسمت زير تقسيم كرده است: چه كسي؟ به چه كسي؟ از چه طريق؟ با چه تأثيري؟ چه ميگويد؟
مالتسكه نيز در مدل فرآيند ارتباط جمعي خود چهار بخش گوينده، پيام، وسيله، مخاطب و همچنين ارتباط ميان اين چهار بخش را در نظر ميگيرد. او نيز مانند ديگر دانشمندان همچون گربنر همه اين ابعاد را به طور عميق تجزيه و تحليل كرده است و تأكيد ميكند كه هر چه جاذبه گوينده يك پيام بيشتر باشد، تأثير آن پيام روي مخاطب بيشتر خواهد بود. هر چه ارزش يك گوينده در نظر بيننده بيشتر باشد، جاذبه او و تأثير پيام بيشتر خواهد بود. هر چه يك گوينده بتواند روابط احساسي با مخاطب برقرار كند، تأثير پيامش بيشتر خواهد بود و از نظر مخاطب به يك قهرمان تبديل خواهد شد، تا جايي كه مخاطب، خود را با او همانند احساس خواهد كرد و او را الگوي خود قرار خواهد داد. شرايط مخاطبان و دريافتكنندگان پيام نيز بررسي شده است.
آقاي كينگ نشان داده بود كه اثرگذاري فرهنگي ـ اجتماعي بر اساس نظريه كورت لوين، تابع شرايط فردي و محيطي است. او يك مرحله فراتر ميرود و اين شرايط را به عوامل بيولوژيكي، رواني، اجتماعي، فرهنگي و وضعيتي تجزيه ميكند و اعتقاد دارد كه اثرپذيري از وسايل ارتباط جمعي تابع اين عوامل است. (رفيعپور، 1378: 4)
درباره ويژگيهاي پيام يا چگونگي وسايل ارتباط جمعي نيز بررسيهايي صورت گرفته است كه مجال پرداختن به آنها در اين نوشتار وجود ندارد. درباره تأثير رسانههاي جمعي به ويژه اينترنت و نفوذ آنها در نگرش و باورهاي كاربران و تغيير ارزشهاي ديني كاربران بايد گفت اينترنت و فضاي مجازي با توجه به ويژگيها و اهدافي كه دارد و همچنين نظريههاي مطرح شده در تحقيق (ديدگاه خوشبينانه و بدبينانه به استفاده از اينترنت) و نظريههاي ارتباطات مانند نظريه خشنودي، نظريه كاشت و نظريه رابطه كلمه و معنا چگونه ميتواند ارزشهاي ديني را تغيير دهد؟ براي پاسخ دادن به اين پرسش، نخست به بيان سازوكار تغيير در هر يك از نظريههاي يادشده ميپردازيم.
5. آسيبهاي فرهنگي اينترنت در تغيير ارزشهاي ديني
الف) كمرنگ شدن ارزشهاي مترقي
هر جامعه صاحب ارزشهايي است كه از فرهنگ آن ناشي ميشود، ولي برخي از ارزشهاي مترقي در جوامع به موجب تأثير از فرهنگ بيبند و بار و اباحهگر غرب، در حال كمرنگ شدن هستند؛ ارزشهايي چون: حيا و عفت زن، اهميت داشتن شخصيت انسان، نه جنسيتش و قبح عرياننمايي بدن. دين چابنر در مقالهاي چنين پيآمدهايي را ناشي از رواج اباحهگري جنسي و هرزهنگاري ميداند و ميگويد مطالعات دقيق و گستردهاي در طول اين سالها در اين باره صورت نگرفته است، ولي روانشناسان شبكه اي.بي.سي.نيوز بر اساس تجربههاي خود در مواردي كه با كودكان سر و كار داشتهاند، بر اين باورند پسراني كه با تصاوير خشونتآميز و مستهجن روبهرو بودهاند، انگيزههاي بوالهوسانهاي در برابر دختران دارند. با اين حال، دختران نيز به اينگونه خواستههاي پسران پاسخ مثبتي نشان ميدهند. در نتيجة رواج بوالهوسي است كه فرستادن تصاوير مستهجن در ميان جوامع اسلامي رشد مييابد، روابط آزاد دختر و پسر ترويج ميشود، كمپوشي و عرياني در مهمانيها و عروسيها به ويژه در ميان جوانان گسترش مييابد و در نهايت، قبح برخي كارها كه سازنده ارتباطي سالم و مفيد در ميان افراد جامعه است، از بين ميرود. همين وضعيت در گذر زمان به رشد ارتكاب برخي كارهاي خلاف اخلاق متعالي و ارزشهاي ديني و حتي ارتكاب برخي جرمها منتهي خواهد شد. (طارمي، 32)
ب) تضعيف فرهنگهاي كم حضور
از ويژگيهاي فضاي مجازي اين است كه به شدت از هر نوع عرضه گستردهاي اثر ميگيرد. گرچه اين فضا، گذرگاه فرهنگهاي گوناگوني است كه هر يك درصدد عرضه خويش هستند، تنها فرهنگي پيشتاز خواهد بود كه حضور پررنگتر و گستردهتري داشته باشد. حقيقت اين است كه سلطه فرهنگ غرب و فرهنگ بيبند و بار غرب در سراسر فضاي مجازي سايه گسترانده است، چنانكه حكومت زبان انگليسي موجب شده است كاربران با حضور در فضاي سايبر ضمن اينكه با زبان انگليسي حاكم بر آن درگير هستند، از زبان ملي خود دور شوند. اين وضعيت به صورت طبيعي موجب سيطره فرهنگ غرب بر عرصههاي گوناگون به ويژه جوامع اسلامي ميشود. بدين وسيله، ارزشها، روشها و هويتهاي مطلوب فرهنگ غربي به جوامع تزريق ميگردد و فرآيند دگرگوني عناصر فرهنگي سرعت ميگيرد. (همان)
ج) تضعيف باورهاي مذهبي و گسترش شبهههاي فكري
يكي از سازوكارهاي تغيير ارزشهاي ديني، تضعيف اعتقادات و گسترش شبهههاي فكري است. فضاي مجازي همانند چاقويي دو لبه است كه ما ميتوانيم از آن به سود خود مدد بگيريم، ولي هجمه و تنوع و گسترش فرهنگ مهاجم غربي به اندازهاي است كه در شرايط كنوني، كوششهاي مدافعان فرهنگي مسلمان را بسيار كم اثر مينمايد، به ويژه اينكه مديريت اصلي اطلاعات نيز در دست غربيان است. آنها ميكوشند با طرح و نشر دادن انواع شبههها موجب سست كردن باورها و عقايد كاربران شوند.
د) رواج سطحينگري فكري
آزادي بيان و طرح انديشههاي متضاد در فضاي مجازي، از اهداف اوليه چنين فضايي است، ولي چنانچه انديشهاي بدون هيچ بنيان و اساس معتبري در اين فضا مطرح شود، ثمره آن، انباشته شدن انديشههاي بسياري است كه توان بررسي و نقد و تحليل همه آنها از عهده مخاطبان بيرون است. بدين سبب، كاربران، بدون بررسي و تحقيق از آن متأثر ميشوند. در نتيجه، روحيه حقپذيري كاربران به ويژه جوانان به سطحينگري در پذيرش انديشههاي نوظهور بدل خواهد شد.
ه ) ايجاد سردرگمي
انباشت اطلاعات خوب و بد، گزينش اطلاعات درست را دشوار ميكند و طرح نامحدود و طبقهبندي نشده آن موجب سردرگمي كساني خواهد شد كه در تحليل انديشهها دچار ضعف هستند. ازاينرو، ضروري است پيش از هر چيز، كاربري درست و طبقهبندي شده اين فضا را به كاربران بياموزيم.
و) گسترش اباحهگري
حفظ حرمت قوانين اجتماعي و رعايت آموزههاي اخلاقي، از ريشهايترين اصول هر فرهنگ است. بديهي است با گسترش اباحهگري در فضاي مجازي، اين روند سرانجام در ميزان خودداري افراد جامعه از ارتكاب كارهاي غير اخلاقي و ناهنجار در فضاي جامعه نيز اثر خواهد گذاشت. منشأ برخي كارهاي خلاف اخلاق در سطح جامعه، مباح شدن آن در فضاي مجازي است.
ز) گسترش محصولات فرهنگي فرهنگهاي منحط
مهمترين محصولات فرهنگي اعم از فيلم، عكس، متن، بازيهاي رايانهاي و اينترنتي را غرب و گاه شرق، توليد و سپس در فضاي مجازي تبليغ و توزيع ميكند. بدينسان، يكي از خطرهاي ناشي از فضاي سايبر متوجه كشورهايي است كه فرهنگهاي متضاد با فرهنگ حاكم بر فضاي سايبري دارند. (طارمي، 1387: 32)
نتيجهگيري
اينترنت به فنآوري پايان قرن بيستم و آغاز سده بيست و يكم تبديل شده است و در همين دو سه دههاي كه از عمر آن ميگذرد، بسياري از عرصههاي زندگي اجتماعي، اقتصادي و سياسي را درنورديده است. تغيرات ناشي از اينترنت سبب شد كستلز از كهكشان جديدي به نام «كهكشان اينترنت» سخن بگويد. قابليتها و ظرفيتهاي اينترنت و فضاي مجازي چنان گسترده بوده كه شگفتي بسياري را برانگيخته است. با وجود همه ظرفيتها و قابليتهاي اينترنت نبايد مسائل و آسيبها و تغييراتي را كه در مورد آن به وجود آمده است، از نظر دور داشت.
يكي از آسيبهاي بسيار خطرناك اين رسانه، تغيير نگرشها و باورهاي كاربران است كه تغيير ارزشهاي ديني كاربران، نمونهاي از آنهاست. اينترنت با سازوكارها و آسيبهايي مانند كمرنگ كردن ارزشهاي مترقي، تضعيف فرهنگهاي كمحضور، تضعيف اعتقادات و گسترش شبهههاي فكري، رواج سطحينگري فكري، ايجاد سردرگمي، گسترش اباحهگري و گسترش محصولات فرهنگي فرهنگهاي منحط درصدد تغيير دادن ارزشهاي كاربران است. افزون بر اين، بنا بر نظريههاي مطرحشده درباره تأثير اينترنت، ميتوان نتيجه گرفت كه سياستهاي پشت پرده اين فنآوري، تأثير بسزايي در تغيير ارزشهاي ديني كاربران دارد و اينترنت با استفاده از سازوكارهاي خاص و بر اساس وضعيت فرهنگي ـ اجتماعي افراد ميتواند بر باورهاي ديني و حتي رفتار كنشگران اثر بگذارد. براي نمونه، برخي ارزشهاي مترقي در جوامع اسلامي وجود دارد كه به دليل اثرپذيري از فرهنگ بيبند و بار و اباحهگر غرب از طريق اينترنت، در حال كمرنگ شدن هستند؛ ارزشهايي چون: حيا و عفت زن، اهميت داشتن شخصيت انسان، نه جنسيتش و قبح عرياننمايي بدن.
منابع
الف) كتاب
استوت، دانيل (ويراستار انگليسي)، برگزيده دانشنامه دين، ارتباطات و رسانه، گروه مترجمان، به كوشش: سيد حميدرضا قادري، قم، دفتر عقل، 1388.
دفلور، ملوين و اي دنيس اورت، شناخت ارتباطات جمعي، ترجمه: سيروس مرادي، تهران، دانشكده صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران، چاپ دوم، 1387.
ديليني، تيم، نظريههاي كلاسيك جامعهشناسي، ترجمه: بهرنگ صديقي و وحيد طلوعي، تهران، نشر ني، 1387.
رفيعپور، فرامرز، وسايل ارتباط جمعي و تغيير ارزشهاي اجتماعي، تهران، كتاب فرا، 1378.
صبري، حميد، آشنايي با دانش ارتباطات، آذربايجان، نشر مؤلف، چاپ اول، 1381.
عباسي قادي، مجتبي و مرتضي خليلي كاشاني، تأثير اينترنت بر هويت ملي، تهران، پژوهشكده مطالعات راهبردي، 1389.
كوئن، بروس، درآمدي بر جامعهشناسي، ترجمه: محسن ثلاثي، تهران، فرهنگ معاصر، 1370.
گيدنز، آنتوني، جامعهشناسي، ترجمه: حسن چاوشيان، تهران، غزال، چاپ دوم، 1387.
مريجي، شمسالله، تبيين جامعهشناختي واقعه كربلا، قم، مركز انتشارات مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني رحمه الله ، 1385.
ب) مقاله
طارمي، محمدحسين، «فضاي سايبر؛ آسيبها و مخاطرات»، مجله رهآورد نور، شماره 22، 1387، ص32.
ج) پاياننامه
كرماللهي، نعمتالله، رساله دكتري «اينترنت و دينداري»، دانشگاه آزاد تهران، 1387.
اثر سيد عباس حسيني٭
تصویردعای وضو